Satranç Nasıl Oynanır? Kurallar, Taşlar ve Terimler

Satranç nasıl oynanır? İki oyuncu, 64 karelik bir tahtada 16'şar taşla karşılıklı oynar. Beyaz başlar, oyuncular sırayla birer hamle yapar ve amaç rakibin şahını kaçacak hiçbir yeri kalmayacak şekilde tehdit etmektir: şah mat. Bu rehberde satranç kurallarını, satranç taşlarının isimlerini ve hareketlerini, tahtanın dizilişini, özel hamleleri ve en sık kullanılan satranç terimlerini tek sayfada bulabilirsiniz.

Bu sayfada: Satranç tahtası ve taşların dizilişi · Satranç taşlarının isimleri ve değerleri · Satranç taşları nasıl hareket eder? · Özel hamleler: rok, geçerken alma, terfi · Oyunun sonu: şah mat, pat ve beraberlik · A'dan Z'ye satranç terimleri · Sık sorulan sorular

Satranç tahtası ve taşların dizilişi

Satranç tahtası 8 sıra ve 8 sütundan oluşan 64 kareden meydana gelir; kareler açık ve koyu renkte sırayla dizilir. Tahta, her oyuncunun sağ alt köşesinde açık renkli (beyaz) kare kalacak şekilde yerleştirilir.

Satranç taşlarının dizilişi iki oyuncu için de aynıdır:

Ön sıra: 8 piyon.
Arka sıra, köşelerden ortaya doğru: kale, at, fil.
Ortadaki iki kare: vezir kendi rengindeki kareye konur (beyaz vezir beyaz kareye, siyah vezir siyah kareye), şah da onun yanına.

Doğru dizildiğinde iki vezir ve iki şah aynı sütunda karşı karşıya durur. Oyuna her zaman beyaz taşlarla oynayan taraf başlar.

Satranç taşlarının isimleri ve değerleri

Her oyuncunun 16 taşı vardır: 1 şah, 1 vezir, 2 kale, 2 fil, 2 at ve 8 piyon. Taşların yaklaşık değerleri hamlelerinizi planlarken yol gösterir:

Taş	Adet	Yaklaşık değer
Piyon	8	1
At	2	3
Fil	2	3
Kale	2	5
Vezir	1	9
Şah	1	Paha biçilemez (kaybı oyunun kaybıdır)

Satranç taşları nasıl hareket eder?

Şah dışındaki taşlar rakip taşın bulunduğu kareye giderek onu alır; alınan taş tahtadan çıkar. At dışındaki hiçbir taş başka bir taşın üzerinden atlayamaz.

Şah nasıl hareket eder?

Şah her yöne yalnızca bir kare gidebilir: ileri, geri, yana ya da çapraz. Rakip taşların tehdit ettiği bir kareye gidemez. Oyunun en önemli taşıdır; kaybedilmesi oyunun kaybı demektir. Tek istisnai hamlesi roktur.

Vezir nasıl hareket eder?

Vezir yatay, dikey ve çapraz yönde, önünde taş olmadığı sürece istediği kadar kare ilerleyebilir. Kale ile filin hareketlerini birleştirdiği için tahtadaki en güçlü taştır.

Kale nasıl hareket eder?

Kale yatay ve dikey yönde istediği kadar ilerler; çapraz gidemez. Açık sütunlarda ve oyun sonunda çok güçlüdür. Şahla birlikte rok hamlesine katılır.

Fil nasıl hareket eder?

Fil yalnızca çapraz yönde istediği kadar ilerler. Bu yüzden oyun boyunca hep aynı renk karelerde kalır: biri beyaz, diğeri siyah kareli fildir.

At nasıl hareket eder?

At “L” şeklinde hareket eder: bir yönde iki kare, ardından dik açıyla bir kare. Diğer taşların üzerinden atlayabilen tek taştır; bu yüzden kalabalık pozisyonlarda çok etkilidir.

Piyon nasıl hareket eder?

Piyon yalnızca ileri, bir kare gider; ilk hamlesinde isterse iki kare ilerleyebilir. Taş alırken ise bir kare çapraz ileri gider. Geri dönemez. Son sıraya ulaştığında başka bir taşa terfi eder.

Özel hamleler: rok, geçerken alma, terfi

Rok nedir, nasıl yapılır?

Rok, şah ile kalenin aynı hamlede yer değiştirdiği özel hamledir. Şah kaleye doğru iki kare gider, kale de şahın üzerinden atlayarak hemen yanındaki kareye geçer. Şah tarafındaki kaleyle yapılana kısa rok (O-O), vezir tarafındakiyle yapılana uzun rok (O-O-O) denir.

Rok yapabilmek için şah ve ilgili kale daha önce hiç oynamamış olmalı, aralarındaki kareler boş olmalı, şah o anda şahta olmamalı ve şahın geçeceği ya da varacağı kare rakip tarafından tehdit edilmemelidir.

Geçerken alma

Rakip piyon ilk hamlesinde iki kare ilerleyip sizin piyonunuzun hemen yanına gelirse, bir sonraki hamlenizde onu yalnızca bir kare ilerlemiş gibi çapraz alabilirsiniz. Bu hak sadece hemen sonraki hamlede kullanılabilir.

Piyon terfisi

Rakibin arka sırasına ulaşan piyon, aynı hamlede vezir, kale, fil ya da ata dönüşür. Tahtada aynı türden birden fazla taş olabilir; bu yüzden ikinci bir vezir almak mümkündür.

Oyunun sonu: şah mat, pat ve beraberlik

Şah çekmek: Bir taş rakip şahı doğrudan tehdit ediyorsa “şah” denir. Şah çekilen oyuncu tehdidi hemen ortadan kaldırmalıdır: şahı güvenli bir kareye götürerek, araya taş koyarak ya da tehdit eden taşı alarak.

Şah mat: Şah tehdit altındaysa ve bu tehditten kurtulacak hiçbir yasal hamle yoksa oyun biter; mat eden oyuncu kazanır.

Pat: Sırası gelen oyuncunun hiçbir yasal hamlesi yok ama şahı tehdit altında değilse oyun berabere biter.

Satrançta beraberlik ayrıca şu durumlarda olur: iki oyuncunun anlaşması, aynı pozisyonun üç kez tekrarlanması, son 50 hamlede hiç taş alınmaması ve piyon oynanmaması ya da iki tarafta da mat için yeterli taş kalmaması.

A'dan Z'ye satranç terimleri

Açılış: Oyunun ilk hamleleri; taşların geliştirildiği ve merkezin kontrol edilmeye çalışıldığı bölüm. Vezir gambiti ve Sicilya savunması en bilinen açılışlardandır.
Açmaz: Bir taşın, arkasındaki daha değerli taşı (örneğin şahı) açıkta bırakacağı için yerinden oynayamaması.
Beraberlik: Kimsenin kazanmadığı sonuç: pat, karşılıklı anlaşma, aynı pozisyonun üç kez tekrarı, 50 hamle kuralı ya da mat için yeterli taş kalmaması.
Çatal: Tek bir taşın aynı anda iki ya da daha fazla rakip taşı tehdit etmesi. En bilinen örneği at çatalıdır.
Elo: Oyuncuların gücünü gösteren puanlama sistemi; kazandıkça artar, kaybettikçe düşer.
Feda: Daha büyük bir avantaj elde etmek için bilerek taş vermek.
Gambit: Açılışta, gelişme ya da merkez kontrolü karşılığında piyon (bazen taş) feda etmek. Vezir gambiti en bilinen örneğidir.
Geçerken alma: Rakip piyon ilk hamlesinde iki kare ilerleyip piyonunuzun yanına gelirse, hemen sonraki hamlede onu tek kare ilerlemiş gibi çapraz alabilirsiniz.
Mat (şah mat): Şahın tehdit altında olması ve bu tehditten kurtulacak hiçbir yasal hamlenin kalmaması. Oyun biter.
Notasyon: Hamlelerin yazıyla kaydedilmesi. Kareler a–h sütunları ve 1–8 sıralarıyla gösterilir; Türkçede Ş (şah), V (vezir), K (kale), F (fil), A (at) harfleri kullanılır, x alma, + şah, # mat anlamına gelir.
Oyun sonu: Tahtada az sayıda taşın kaldığı son bölüm; şah bu bölümde aktif bir taş hâline gelir.
Pat: Sırası gelen oyuncunun hiçbir yasal hamlesinin olmaması ama şahının tehdit altında olmaması. Oyun berabere biter.
Piyon terfisi: Son sıraya ulaşan piyonun vezir, kale, fil ya da ata dönüşmesi. Çoğu zaman vezir seçilir.
Rok: Şah ile kalenin aynı hamlede yer değiştirdiği tek özel hamle. Şahı güvene almak ve kaleyi oyuna sokmak için yapılır.
Şah çekmek: Rakip şahı doğrudan tehdit etmek. Şah çekilen oyuncu bir sonraki hamlede bu tehdidi ortadan kaldırmak zorundadır.
Tempo: Hamle kazancı; rakibi boşa hamle yapmaya zorlamak ya da kendi gelişimini bir hamle önde sürdürmek.
Zugzwang: Oynamak zorunda olmanın dezavantaj yarattığı durum: hamle sırası gelen oyuncu, hangi hamleyi yaparsa yapsın pozisyonunu kötüleştirir.

Satranca başlamak için

Kuralları öğrenmenin en iyi yolu oynamaktır. Taşları elinizde hissedebileceğiniz bir tahta, öğrenmeyi kolaylaştırır: büyük ve ağırlıklı taşlar devrilmez, kareler net okunur. Yeni başlayanlar için doğru satranç takımını seçme rehberimize göz atabilir, ahşap satranç takımlarımızı inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Satranç nasıl oynanır, kısaca?

İki oyuncu 8×8 karelik tahtada 16'şar taşla oynar. Beyaz başlar, oyuncular sırayla birer hamle yapar. Amaç rakibin şahını, kaçacak hiçbir hamlesi kalmayacak şekilde tehdit etmektir; buna şah mat denir.

Satranç tahtası nasıl dizilir?

Tahta, her oyuncunun sağ alt köşesinde beyaz kare kalacak şekilde konur. Ön sıraya 8 piyon dizilir; arka sırada köşelerde kaleler, yanlarında atlar, sonra filler yer alır. Vezir kendi rengindeki kareye, şah da onun yanına konur.

Satrançta en güçlü taş hangisi?

Vezir. Yatay, dikey ve çapraz yönde istediği kadar ilerleyebildiği için en güçlü taştır; yaklaşık 9 piyon değerinde kabul edilir.

Rok ne zaman yapılamaz?

Şah ya da ilgili kale daha önce oynadıysa, aralarında taş varsa, şah o anda şahtaysa ya da şahın geçeceği veya varacağı kare rakip tarafından tehdit ediliyorsa rok yapılamaz.

Mat ile pat arasındaki fark nedir?

Matta şah tehdit altındadır ve kurtaracak hamle yoktur; oyunu mat eden kazanır. Patta ise sırası gelen oyuncunun yasal hamlesi yoktur ama şahı tehdit altında değildir; oyun berabere biter.